Verslag van de vergadering van 27 oktober 2026 (2026/2027 nr. 06)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 12.23 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
Mevrouw Van Bijsterveld i (JA21):
Dank u wel, voorzitter. Voordat ik mijn betoog begin, wil ik mij graag eerst aansluiten bij de woorden van collega Doornhof over het groeiende antisemitisme in Nederland. Ik onderschrijf volledig zijn analyse daarvan en vond het belangrijk om dat hier ook te melden.
Voorzitter. Een debat over de staat van de rechtsstaat: dat klinkt zo gewichtig als het is. Alleen wordt de term "rechtsstaat" vaker ingezet als een banvloek tegen de kiezer die te veel praatjes heeft, dan dat er echt serieus over wordt gesproken. Indien een ruime meerderheid van Nederland kenbaar maakt, X of Y te willen, leidt dat niet zelden tot een koor van opiniemakers en politici dat dergelijke democratische uitwassen bezweert met de kreet: ja, maar de rechtsstaat! Als retorisch instrument is de term "rechtsstaat" inmiddels veel beter bekend dan als de staatsrechtelijke vaste burcht die het dient te zijn.
Een rechtsstaat is een soevereine staat die door het recht wordt beheerst. In Nederland en in veel westerse landen komt daar een zeker evenwicht tussen de verschillende aspecten van staatsmacht bij: een evenwicht of concurrentiestrijd tussen de wetgevende, de rechtsprekende en de uitvoerende macht. Een overmacht van de een wordt begrensd door de andere machten. Tegelijkertijd is geen van die machten bereid de ander zomaar alle ruimte te geven.
In het debat over de rechtsstaat krijgt vooral de begrenzing van de politiek de aandacht, en die begrenzing is niet onwenselijk. Een meerderheid kan grondrechten schenden en een regering kan haar bevoegdheden misbruiken, maar dat weten we nu wel. Eindeloos wordt er gewaarschuwd voor de potentiële gevaren van die gevreesde democratische meerderheid. Maar laten we het ook eens hebben over de keerzijde van dit extreem dominante narratief, want democratische besluitvorming heeft ook bescherming nodig.
Burgers moeten via verkiezingen wezenlijk invloed kunnen uitoefenen op de zo-even genoemde soevereine staat. Als verkiezingen steeds minder lijken uit te maken, ook dan is de rechtsstaat in gevaar. Het schrijnende en kennelijk in steen gebeitelde gebrek aan beleidsruimte — we zien het in Nederland in het afgelopen decennium op allerlei terreinen — ondermijnt de legitimiteit van de rechtsstaat, althans in de ogen van een groeiend contingent kiezers. Een assertieve wetgever is daarom een voorwaarde voor een gezonde rechtsstaat.
Voorzitter. Die assertiviteit begint ook bij het functioneren van de wetgevende macht zelf. Aangezien regering en parlement samen moeten werken om tot wetten te komen, is het toch verstandig dat de regering steun organiseert om te voorkomen dat haar voorstellen gaan stranden. Een minderheidskabinet kan in de praktijk goed functioneren, maar het parlement moet dan ook meer invloed worden gegeven. Dan moet het kabinet echter bereid zijn om daadwerkelijk te onderhandelen. Mijn fractie ziet te veel politieke onzekerheid en te weinig bestendige richting. Begin oktober gingen aangekondigde bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel onder druk van links. Het kabinet kondigde tevens een novelle aan om de voorgestelde belastingheffing in box 3 te veranderen. Overleg kan inderdaad tot verbetering leiden, maar wanneer belangrijke voornemens steeds moeten worden herzien, rijst ook de vraag hoe zorgvuldig vooraf draagvlak en uitvoerbaarheid zijn onderzocht, niet in de laatste plaats ook binnen de eigen coalitie.
Nu zijn een instabiele regering of een rommelig parlement geen schending van de rechtsstaat, maar ze stutten haar ook zeker niet en het functioneren ervan wordt ook niet bepaald bevorderd. Dat klinkt abstract en misschien zelfs afstandelijk, maar laat ik dat misverstand dan direct wegnemen. Amateurisme, gezwalk en het uitbesteden van belangrijke politieke beslissingen aan bijvoorbeeld de rechterlijke macht, raken burgers in het echte leven. Burgers en ondernemers moeten weten waar zij aan toe zijn. Zij kunnen hun bestaan moeilijk inrichten op almaar veranderde of weg gevonniste wetgeving of, nog erger, een standpunt waar geen meerderheid ooit voor heeft gestemd.
Mevrouw Veldhoen i (PRO):
Ik sla even aan op de opmerking van collega Bijsterveld …
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Van Bijsterveld.
Mevrouw Veldhoen (PRO):
Van Bijsterveld, excuus. De opmerking dat belangrijke politieke beslissingen worden overgelaten aan de rechter. Ik heb daar ook iets over gezegd, namelijk dat de rechter gewoon de wet toepast of Europees recht. Dus welke voorbeelden heeft mevrouw Van Bijsterveld waarin de rechter eigenhandig politieke beslissingen neemt?
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Het is natuurlijk een discussie die we met elkaar moeten voeren. Tot waar reikt de beleidsruimte? Hoe maak je goede wetgeving, hoe interpreteert de rechter die wetgeving en wat betekent dat voor de uitvoering van de wetten die we met elkaar hebben bedoeld, maar die door de interpretatie van rechters kan worden belemmerd? Dat is een discussie die we met elkaar moeten voeren: waar stopt en eindigt de beleidsruimte en waar begint in de uitvoering de belemmering, ook vanwege uitspraken door de rechterlijke macht? En nogmaals, ik ben advocaat. Ik snap heel goed hoe de scheiding der machten werkt, maar ik vind wel dat we daar met elkaar kritisch naar mogen kijken. Als we dit debat, dat we vandaag ook hebben, alleen maar voeren in de zin van dat je op geen enkele manier de rechterlijke macht mag bekritiseren, dan vind ik dat niet correct.
Mevrouw Veldhoen (PRO):
Dat is geen antwoord op mijn vraag. Mijn vraag was: welke uitspraken kan mevrouw Van Bijsterveld aanhalen waarbij de rechter volgens haar eigenhandig politieke beslissingen heeft genomen?
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Sorry, ik was even afgeleid, voorzitter, dus ik weet niet …
De voorzitter:
U heeft het woord, mevrouw Van Bijsterveld.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Dank u wel. Kijk, ik kan een voorbeeld geven. Het laatste voorbeeld staat in mijn bijdrage, dus dat zal ik dan dadelijk overslaan. We hebben een EU-Migratiepact, maar de rechter in Den Haag heeft besloten dat de Russische asielzoeker die asiel heeft aangevraagd niet mag worden teruggestuurd naar Italië. Daar kwam veel ophef over. Je kunt er van alles van vinden, maar het is natuurlijk heel bijzonder, want dat pact is nou juist bedoeld om mensen terug te kunnen sturen. De rechter zegt dan dat een en ander niet voldoet aan het interstatelijk vertrouwensbeginsel. Er wordt tegen in beroep gegaan. We gaan zien wat de uitkomsten zijn. Het gevoel is wel dat een rechter heel erg op de stoel gaat zitten van de wetgever — het is ook nog eens Europese wetgeving — die uiteindelijk de asielinstroom wil beperken, daar beleid op wil maken en dat ook tot uitvoering wil brengen. Dan lukt dat eigenlijk niet door deze uitspraak van de rechter in Den Haag. Dat is best heel ingewikkeld.
Mevrouw Veldhoen (PRO):
Ik moet zeggen: hier gebeurt precies waar ik in mijn bijdrage voor waarschuwde, met betrekking tot rechtsstatelijk leiderschap. Wij worden allemaal opgeroepen om dat te tonen, ook door de Staatscommissie rechtsstaat. Hier wordt dat niet getoond, omdat hier de indruk wordt gewekt dat de rechter eigenlijk eigenstandig een keuze maakt die politieke gevolgen heeft, terwijl het enige wat de rechter doet, het toepassen van de wet of een verdrag is. Ik neem aan dat mevrouw Van Bijsterveld dat als jurist ook heel goed weet, dus ik ben er wel verbaasd over dat zij zegt dat er een "gevoel" is dat de rechter eigenstandige keuzes maakt. Ik zou toch wel de oproep willen doen om zuiverheid te betrachten en ook hier rechtsstatelijk leiderschap te tonen. De rechter past de wet toe. De rechter past een verdrag toe. Dat heeft een uitkomst die mevrouw Van Bijsterveld misschien onwelgevallig is. Dan is de volgende stap om in hoger beroep te gaan tegen die uitspraak. Maar ik vind wel dat we ervoor moeten waken dat we dit soort kwalificaties ophangen aan de uitspraken van een rechter, want dit ondermijnt de positie van de rechter en daarmee ook van de rechtsstaat.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Ik hoorde geen vraag.
De heer Dittrich i (D66):
Ik sla aan op iets anders, namelijk de zuiverheid van wetgeving. Zou mevrouw Van Bijsterveld kunnen toelichten waarom JA21 over de Spreidingswet zegt dat we een deel van de wet die door het parlement is aangenomen, namelijk het dwangelement, maar niet moeten toepassen? Dat is toch ook een zekere ondergraving van de rechtsstaat?
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
We hebben hier vandaag een debat over de rechtsstaat. Ik word nu bevraagd op iets wat op dit moment politiek actueel is. Dat mag uiteraard, maar volgens mij zijn we hier niet een debat over de Spreidingswet aan het voeren. Maar laat ik daar even heel kort op reageren. Waarom is het niet rechtsstatelijk als je, nogmaals, aangeeft dat je tegen bepaalde wetgeving bent? Die is aangenomen — dat snap ik — maar dan kan je er toch nog steeds iets van vinden? Dan kan je toch ook vinden dat het eigenlijk in strijd is met het democratische beslissingsgehalte van de gemeente zelf en dat het dwangelement er dus uit moet? We kunnen hier een heel debat voeren over de Spreidingswet, maar bij die Spreidingswet is ons allen ook beloofd dat de instroom zou worden beperkt. Dat is ook niet gebeurd. Er zitten dus allerlei doelstellingen achter deze wetgeving waarop niet geleverd wordt. Ondertussen is het eigenlijk één grote — hoe moet ik het zeggen? — chaos aan het worden in Nederland op dit punt. Het is dus juist heel goed dat het dwangelement eruit gaat, omdat de gemeentes uiteindelijk zelf democratisch beslissen wat ze wel of niet aankunnen en in welke gemeenschappen ze dat wel of niet willen plaatsen. Nu wordt het ze door de strot geduwd.
De heer Dittrich (D66):
Ik begrijp heel goed dat we nu geen inhoudelijk debat over de Spreidingswet moeten voeren. Dat zal ik ook niet doen. Het gaat mij meer om het punt dat als een wetsvoorstel democratisch wet is geworden en we dat met z'n allen goedgekeurd hebben, ook al kan je er zelf misschien op tegen zijn, het dan wel heel verwarrend wordt, ook voor burgers in Nederland, als politieke partijen dan gaan zeggen: een deel van de wet moeten jullie gewoon niet uitvoeren. Daardoor ontstaat onzekerheid. Ik denk niet dat het de bedoeling is van JA21 dat de samenleving op zo'n manier geconfronteerd wordt met weifelende politici.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Ik hoor het aan. Ik hoor geen vraag. Ik hou verre van mij dat we weifelende politici zijn. Dat is een opmerking of een kwalificatie die ik niet passend vind. Daar komt bij dat er veel wetgeving is waarvan gezegd wordt dat er het eerste jaar of de eerste twee jaar niet heel erg gehandhaafd wordt of er geen dwang is. Wat hier nu geschetst wordt, is ook politieke onwil. Wij hebben wel de politieke wil om iets te doen aan de onrust die er is in Nederland ten aanzien van het dwangelement in de Spreidingswet.
De heer Nicolaï i (PvdD):
Ik kom nog even terug op het debatje met mevrouw Veldhoen en de suggestie dat rechters de ruimte zouden hebben of nemen om politiek te bedrijven in plaats van recht toe te passen. Is het zo dat het proportionaliteitsbeginsel een rechtsbeginsel is? Dat zou mijn vraag zijn.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Sorry. Nog één keer.
De heer Nicolaï (PvdD):
Het proportionaliteitsbeginsel. Is dat een rechtsbeginsel? We zijn allebei advocaat, dus ik kan u dat vragen.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Dat is zo, ja.
De heer Nicolaï (PvdD):
Dat is zo. Dus als een rechter het proportionaliteitsbeginsel daaraan toetst, dan is hij aan het toetsen aan het recht. Ik kan u zeggen uit ervaring als hoogleraar bestuursrecht en advocaat: er is juist een hele erge rem wanneer het gaat om die evenredigheid, proportionaliteit. Dan zegt de bestuursrechter nou juist altijd: ik toets dat marginaal. Hij gaat niet op de stoel van het bestuur zitten om te zeggen: wat vind ik een redelijke afweging? Klopt dat?
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Ja, uw analyse klopt, maar we moeten ook niet vergeten dat er in het bestuursrecht ook heel veel is misgegaan, omdat de hardheidsclausule ontbrak als je het hebt over wat er met de toeslagenaffaire is gebeurd. Ook daarin kunnen zich nog altijd uitwassen voordoen.
De heer Nicolaï (PvdD):
Dat is een uitwas die naar voren wordt gebracht die te wijten is aan het ontbreken in wetgeving van een hardheidsclausule, maar de kwestie die aan de orde was, is of de rechter bij wijze van spreken zelf op de stoel van het bestuur gaat zitten. Daar kan mevrouw Van Bijsterveld geen voorbeelden van noemen, maar ik kan u zeggen: die zíjn er ook niet. Sterker nog, er is in het bestuursrecht zelfs ook een groep mensen die zeggen: de rechter heeft te weinig ruimte. Dat is wat ik tot slot nog naar voren wilde brengen.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Ik wil graag toch nog even reageren. Waar het om gaat, is dat ik er niet van uitga, nogmaals, dat de rechter op de stoel van het bestuur gaat zitten, maar ik vind wel dat we hier met elkaar een open discussie over moeten kunnen voeren. Ik vind het ook goed, en dat heb ik ook in mijn bijdrage opgenomen, dat in het rapport De gebroken belofte van de rechtsstaat heel nadrukkelijk een aanbeveling staat dat het goed is dat er tussen de rechtsprekende, uitvoerende en wetgevende macht veel meer overleg moet komen over: hoe zien we dit, hoe we ervaren we dit? Dat is ook mijn vraag aan de minister. Is die aanbeveling inmiddels al tot uitvoering gebracht en hoe vaak vindt dit overleg plaats? Ik vind het namelijk juist zo interessant om die discussie dáár met elkaar te voeren. Ik ben hier helemaal niet om de grote criticaster te zijn van de rechterlijke macht. Nogmaals, we hebben niet voor niks de trias politica in Nederland. Ik vind het wel moeizaam worden als we daar niet eens een open discussie met elkaar over kunnen voeren. Dan vind ik ook dat de rechterlijke macht bekritiseerd mag worden.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Ik ga even kijken, voorzitter, want ik heb een aantal dingen al gezegd in de interrupties, dus die sla ik over. Dan ga ik maar naar mijn slotvraag aan de minister. Althans, ik wil er het volgende nog aan toevoegen. Alle debatten in de luchtige hoogte over de rechtsstaat worden enigszins futiel als grote groepen zogenaamde demonstranten op straat de dienst gaan uitmaken. Bij blokkades van Extinction Rebellion en ordeverstoringen door pro-Palestijnse demonstraties moet de overheid duidelijk maken welke grenzen er gelden en wat er gebeurt wanneer die herhaaldelijk worden overschreden. Dat moet ook gelden voor boerenprotesten. Het is van tweeën één. Laat daar geen misverstand over bestaan.
Voorzitter. Mijn fractie heeft tot slot drie vragen aan de minister. Wil de regering bij belangrijke hervormingen eerder inhoudelijke afspraken met het parlement maken en inzichtelijk maken hoe draagvlak, uitvoerbaarheid en bestendigheid zijn onderzocht? Wil zij bij nieuwe wetgeving uitdrukkelijk verantwoorden welke politieke afwegingen zij zelf vastlegt en welke beoordelingsruimte zij via open normen aan het bestuur en de rechter wil laten? Wil zij inzicht geven in de afdoening van herhaalde demonstratiegerelateerde overtredingen en misdrijven, inclusief de sepots, vervolging en opgelegde sancties, en aangeven hoe politieagenten daarbij bestuurlijke rugdekking krijgen? Dit zijn de echte vragen die we nu moeten stellen over de rechtsstaat en de verdediging daarvan. Het gebruikelijke discours is niet veel meer dan een sloganisme.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan schors ik de beraadslaging tot na de lunchpauze. We hervatten om 13.30.
De beraadslaging wordt geschorst.